İnsan büyüklerin ve amirlerinin huzurunda kendisine soru sorulmadan konuşmamalıdır. İnsanın kara başının düşmanı, kırmızı ve uzun dilidir. İnsan dili yüzünden başına bela alır. Rahat etmek ve uzun ömür sürmek isteyen dilini tutmalı ve konuştuklarına dikkat etmelidir. Ama ne ki konuşmayan insan ölü sayılır. İki kişi konuşmasını bilmez, biri dilsiz, diğeri bilgisiz. Hz. Ali’ye (ra) sormuşlar “kişinin akıllı olduğu nasıl belli olur?” demişler. Hz. Ali (ra) “Konuşmasından belli olur. Akıllının dili kalbindedir, önce düşünür, sonra konuşur. Akılsız ise düşünmeden çok konuşur. Dili ile insanları incitir.” Demişler ki, “Ya adam hiç konuşmazsa aklını nereden bileceğiz?” Hz. Ali (ra) cevap vermiş: “O kadar akıllı adam daha anasından doğmadı” demiştir.
Bilgili insanın sözü toprağa verilen su gibidir, bilgisizin gönlü ise çöl gibidir. Irmakları akıtsan yine de orada ot bitmez. Boş sözler ve densiz laflar ayak takımının ağzından çıkar ve onun başını yer. Boş yere söylenen sözler insana zarar verir. Yerinde ve faydalı sözlerin insana menfaati çoktur. Cahil insanlar karınları doydu mu, hayvanlar gibi yatarlar ve boş sözlerle meşgul olurlar; şaklabanlık yapıp insanları güldürmek ve dikkati çekmek için söylemedik yalan ve dedikodu üretir.
Bilgili insanlar bilgi yolunda hayatlarını yıpratırlar ve böylece ruhlarını beslerler. Vücudun gıdası ağızdan, ruhun gıdası kulaktan girer. İnsan diline ve boğazına hâkim olursa çok fayda görür. Bilgili insan bu ikisine hâkim olmazsa bilgisinin faydasını göremez. Bilginlerin sözlerinin insana çok faydası vardır. İnsan faydalı sözlerle göklere kadar yükseldiği gibi, konuşmasını bilmeyeni de gökten yere indirir.
Sorulmadan söylenen söz fazla sözdür. Sorulduğu zaman söylenen söz az ve öz sözdür. Akıllı bir insan düşünerek söyler, az söyler, öz söyler. Çok dinleyen, az söyleyen, sözünü bilgiyle süsleyen akıllı ve kâmil bir insandır. Yüce Allah insana iki kulak bir ağız vermiştir ki iki dinlesin bir konuşsun.
İnsan sözü bilgili insandan dinlemeli, bilginin değerini bilmeyen cahillere söylememelidir. Büyüklerin sözlerini dinlemeli, küçüklere onu iletmelidir. İnsan çok konuşmakla âlim olmaz, çok dinlemekle âlimler sınıfına dâhil olur, başköşeye oturur. İnsan dilsiz olursa âlim olabilir; ama sağır olursa konuşma özürlü de olur. Bundan anla ki ilmin kaynağı dinlemektir.
Kulak ve göz bilgiyi toplar ama onu yayacak olan dil ve yazıdır. Allah dili doğru söz için yaratmıştır. Bu sebepledir ki yalanı ve yalana sebep olan her şeyi yasaklamıştır. Konuşmayana dilsiz derler, çok konuşana ise geveze. Öyle ise insan faydalı olacaksa konuşmalı, zarar verecekse susmalıdır. Allah’ın em çok sevdiği şey hak söz söylemektir. Hak söyleyen, “Hakkı” zikreden dil her şeyden değerlidir. Allah kime doğruluk ile doğru sözlülüğü nasip etmişse bütün hayırları vermiş demektir.
Yunus Emre ne güzel demiştir:
“Söz ola kese savaşı, / Söz ola kestire başı,
Söz ola ağulu aşı, / Yağ ile bal ede bir söz…
Kişi bile söz demini, / Demeye sözün kemini,
Bu cihan cehennemini, / Sekiz uçmağ ede bir söz…
